ഇസ്ലാമിക ലോകത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ–സൈനിക ചരിത്രത്തില് നിര്ണായക സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ ഭരണകൂടങ്ങളിലൊന്നാണ് സല്ജൂക്കുകള്. മധ്യേഷ്യയില് നിന്നുയര്ന്ന ഈ തുര്ക്കി വംശം ശക്തമായ സൈനിക സംവിധാനവും കാര്യക്ഷമമായ ഭരണഘടനയും രൂപപ്പെടുത്തി. സല്ജൂക് ഭരണകൂടം അബ്ബാസി ഖിലാഫത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷകരായി നിലകൊണ്ടതോടൊപ്പം വിദ്യാഭ്യാസ, ന്യായവ്യവസ്ഥകളിലും ശ്രദ്ധേയമായ സംഭാവനകള് നല്കി.
അബ്ബാസീ ഖിലാഫത്തിന്റെ പ്രതാപത്തിനുശേഷം ഇസ്ലാമിക ലോകം സാമാനികള്, ഫാത്വിമികള്, ബുവൈഹികള് എന്നിങ്ങനെ ചെറിയ ചെറിയ ഭരണകൂടങ്ങളായി പിരിഞ്ഞു. ഇവയില് പലതിനെയും ഒന്നിപ്പിച്ച് പില്ക്കാലത്ത് നിലവില് വന്ന വലിയ ഭരണകൂടമാണ് സല്ജൂക് ഭരണകൂടം.
തുര്ക്കിസ്താന് രാജാവിന്റെ സൈനികത്തലവനായിരുന്നു സല്ജൂക്ക്ബ്നു ദിഖാക്. തുര്ക്കികളിലെ പ്രമുഖ വിഭാഗമായ അല്ഗുസില് പെട്ടയാളായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. ജനസമ്മതനായ സല്ജൂക്കിന്റെ കാര്യത്തില് രാജാവിന് ആശങ്കയുണ്ടായതോടെ അദ്ദേഹത്തെ ഒഴിവാക്കാന് രാജാവ് വഴിയന്വേഷിച്ചു. ഇത് തിരിച്ചറിഞ്ഞ സല്ജൂക് അനുയായികളെയും കൂട്ടി ‘ജല്ദ്’ എന്ന പ്രദേശത്തേക്ക് പലായനം ചെയ്തു.
വര്ഷങ്ങളോളം അവിടെ ജീവിച്ച സല്ജൂക്കിന്റെ മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകന് മീക്കാഈല് തുര്ക്കി രാജാവുമായുള്ള യുദ്ധത്തിലും വധിക്കപ്പെട്ടു. മീക്കാഈലിന്റെ മകന് തുഗ്രില് ബേഗ് സമര്ഥനും രണനിപുണനുമായി വളര്ന്നു.
ഗസ്നി ഭരണകൂടം നാശത്തോടടുക്കുന്ന കാലമായിരുന്നു അത്. സന്ദര്ഭം മുതലെടുത്ത ദുഗ്രില് ബേഗ് ഗസ്നി ഭരണത്തിനെതിരെ യുദ്ധം നയിക്കുകയും മസ്ഊദ് ഗസ്നിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഖുറാസാന് ആസ്ഥാനമാക്കി ക്രി. 1037ല് (ഹി. 429) പുതിയ ഭരണകൂടം സ്ഥാപിച്ചു. തന്റെ പിതാമഹനിലേക്ക് ചേര്ത്തി അതിന് സല്ജൂക് ഭരണകൂടം എന്ന് നാമകരണവും ചെയ്തു.
ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ പ്രഗല്ഭരായ സൈനിക പ്രതിഭകളില് ഒരാളായ തുഗ്രിലിന്റെ മുന്നേറ്റങ്ങള്ക്ക് പിന്നീട് ചരിത്രം സാക്ഷിയായി. നിഷാപൂര്, ജുര്ജാന്, ത്വബ്രിസ്താന്, ഖുവാറസം, ദൈലം, കര്മാന്, ഇസ്ഫഹാന് എന്നിവ സല്ജൂക് ആധിപത്യത്തിന് കീഴിലായി.
ക്രി. 1043ല് ബുവൈഹികളുമായും പിന്നീട് റോമാ ചക്രവര്ത്തിയുമായും സമാധാന കരാറുകളില് ഏര്പ്പെട്ടു. ഇത് തുഗ്രിലിനെ മുസ്ലിം ലോകത്തിന്റെ നെറുകയിലെത്തിച്ചു. മാത്രമല്ല അബ്ബാസീ ഖലീഫ അല്ഖാഇം അദ്ദേഹത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും പ്രശംസിച്ചു കൊണ്ട് കത്തയക്കുകയും ചെയ്തു. ബഗ്ദാദില് തുഗ്രിലിനു സ്വീകരണമൊരുക്കു കയുമുണ്ടായി.
ഇതിനിടെ ബുവൈഹികളുടെ സൈനിക ഗവര്ണറായിരുന്ന ബസ്വാസിരി ബഗ്ദാദ് പിടിച്ചു. ഇസ്മാഈലീ ശീആ വിഭാഗക്കാരനായ ഇദ്ദേഹം ഫാത്വിമി ഖലീഫയെ അംഗീകരിക്കാന് അബ്ബാസി ഖലീഫ ഖാഇമിനെ നിര്ബന്ധിക്കുകയും ചെയ്തു.
ഇതറിഞ്ഞ തുഗ്രില് ബേഗ് ബഗ്ദാദിലെത്തി ബസാസിരിയെ നേരിട്ടു. അദ്ദേഹത്തെ വധിച്ച് ഖലീഫ ഖാഇമിന് ഖിലാഫത്ത് തിരിച്ചുനല്കി.
26 വര്ഷത്തെ ഭരണത്തിലൂടെ ശക്തമായ ഒരു ഭരണകൂടത്തിന് അടിത്തറയിട്ട് തുഗ്രില് ബേഗ് ക്രി. 1063ല് (ഹി. 455) നിര്യാതനായി.
ത്വുഗ്രില് ബേഗിന് മക്കളുണ്ടായിരുന്നില്ല. തുഗ്രിലിന്റെ സഹോദരന് ചഗ്രിബേഗിന്റെ മകന് അലിബ്ബ് അര്സലാനാണ് പിന്ഗാമിയാണ് ഭരണമേറ്റെടുത്തത് ക്രി. 1063ല് (ഹി. 455).
രാജ്യ വിസ്തൃതിയില് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച അലിബ്ബ് അര്സലാന് ക്രി 1064ല് തന്നെ അര്മീനിയയും ജോര്ജിയയും സല്ജൂക് ഭരണത്തിനു കീഴിലാക്കി.
ഇസ്ലാമിനെത്തന്നെ തുടച്ചു നീക്കാനൊരുങ്ങി വന്പടയുമായി അബ്ബാസീ ഖിലാഫത്തി നെതിരെ ക്രി. 1071ല് ബൈസന്ത്യന് ചക്രവര്ത്തി നടത്തിയ അക്രമണം ചരിത്ര പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇതിനെ അതേ നാണയത്തില് തിരിച്ചടിച്ചത് അലിബ്ബ് അര്സലാനാണ്.
രണ്ടു ലക്ഷം അശ്വഭടന്മാര്, മുപ്പത്തയ്യായിരം ഫ്രഞ്ച് കാലാള്പ്പട, പതിനയ്യായിരം കോണ്സ്റ്റാന്റിനോപ്പിള് ഭടന്മാര്, ഒപ്പം വന് പുരോഹിത സംഘം, തെറ്റാലികള്, മിന്ജനീക്ക് തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങള് എന്നിവയടങ്ങുന്ന ബൈസന്ത്യന് പടയെ അലിബ്ബ് അര്സലാന്റെ 20,000 വരുന്ന സൈനികരും നാട്ടുകാരും തുരത്തിയോടിച്ചു. ചക്രവര്ത്തി റൊമാസിയോസ് പിടിയിലുമായി.
ഏഷ്യാമൈനര്, വടക്കന് സിറിയ, മാവറാഅന്നഹ്ര് തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്കു കൂടി സല്ജൂക് ഭരണം വ്യാപിച്ചതോടെ അലിബ്ബ് അര്സലാന്റെ നാമം മക്കയിലെയും മദീനയിലെയും ഖുതുബകളില് പോലും പരാമര്ശിക്കാന് തുടങ്ങി.
നീതിമാനും പാവങ്ങളുടെ സംരക്ഷകനുമായിരുന്ന അലിബ്ബ് പത്തു വര്ഷത്തെ ഭരണത്തിനു ശേഷം ക്രി. വ. 1072ല് (ഹി. 465) മരിച്ചു. പ്രതിഭാശാലിയായ മന്ത്രി നിസാമുല് മുല്ക്കായിരുന്നു അലിബ്ബ് അര്സലാന്റെ വിജയങ്ങള്ക്ക് പിന്നിലെ ശക്തി.
സല്ജൂക് ഭരണത്തിന്റെ പ്രതാപം പാരമ്യത്തിലെത്തിയത് മലിക്ഷായുടെ ഭരണ കാലത്താണ് (ക്രി. 1072 – 1092). അലിബ്ബ് അര്സലാന്റെ മകനായ മലിക് ഷാ 18-ാം വയസ്സിലാണ് സുല്ത്താനായത്. ജലാലുദൗല എന്ന നാമവും സ്വീകരിച്ചു. മികച്ച സൈനികമേധാവി, വിജ്ഞാന സേവകന്, നീതിമാന് എന്നീ ഗുണങ്ങള് അദ്ദേഹത്തിലുണ്ടായിരുന്നു.
പടിഞ്ഞാറ് സിറിയ വരെയും തെക്ക് യമന് വരെയും കിഴക്ക് ചൈന വരെയുമുള്ള വിശാല സാമ്രാജ്യമായി ഇക്കാലത്ത് സല്ജൂക് വളര്ന്നു. നിസാമുല് മുല്ക്, താജുല് മുല്ക് എന്നീ മന്ത്രിമാര് അദ്ദേഹത്തെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്തു.
ഇക്കാലത്ത് അല് മുഖ്തദ്വിയായിരുന്നു അബ്ബാസീ ഖലീഫ. തന്റെ മകളെ മലിക് ഷാ ഖലീഫക്ക് വധുവായി നല്കി. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധം ഊഷ്മളമാക്കാനായിരുന്നു ഇത്.
റോഡുകള്, തോടുകള്, കിണറുകള്, സത്രങ്ങള്, പള്ളികള്, വിദ്യാലയങ്ങള് എന്നിവ ആവശ്യപ്രകാരം നിര്മിച്ചു. സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളില് ഡ്രാഫ്റ്റ് സമ്പ്രദായം കൊണ്ടുവന്നത് മലിക് ഷായാണ്. വാണിജ്യ-വ്യവസായ രംഗങ്ങളിലെ പ്രവര്ത്തനം സുഗമമാക്കാന് ഈ സംവിധാനം ഏറെ സഹായിച്ചു.
മലിക് ഷായുടൈ നീതി നിഷ്ഠയെക്കുറിച്ച് ധാരാളം കഥകളുണ്ട്. രണ്ടു പതിറ്റാണ്ടു കാലം ‘കിഴക്കിന്റെയും പടിഞ്ഞാറിന്റെയും സുല്ത്താനായി” (The sultan of East and West) വാണ മലിക് ഷാ ക്രി. 1092ല് (ഹിയ 485) നിര്യാതനായി.
സുല്ത്താന് മലിക് ഷായുടെ നിര്യാണത്തോടെ സല്ജൂക് ഭരണം ക്ഷയിക്കാന് തുടങ്ങി. പുത്രന്മാരായ മഹ്ദൂദും ബര്ക്ക് യാറൂക്കും തന്നെയാണ് ഇതിന് തുടക്കമിട്ടത്. അധികാര ത്തര്ക്കത്തില് സിറിയ, ഹിജാസ്, ഏഷ്യാമൈനര് എന്നിവ നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഇവയില് ചിലത് സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രഖ്യാപിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. കുരിശുപട ഒന്നാം കുരിശു യുദ്ധത്തിലൂടെ ഖുദ്സ് വിശുദ്ധ നഗരമുള്പ്പെടുന്ന ഫലസ്തീന് കൈയടക്കിയതും (ക്രി. 1099) ഈ തര്ക്കം മുതലെടുത്താണ്, തുര്ക്കികളും സന്ദര്ഭം മുതലെടുത്ത് രംഗത്തു വന്നു.
പന്ത്രണ്ടു വര്ഷത്തിനു ശേഷം മലിക് ഷായുടെ മറ്റൊരു പുത്രന് മുഹമ്മദ് ഭരണമേറ്റു, ക്രി.1104ല് (ഹി. 498). അദ്ദേഹം സല്ജൂക് ഭരണത്തിന് നവജീവന് നല്കി. ഇറാഖ്, ഇറാന്, അര്മീനിയ, തുര്ക്കിസ്താന്, അഫ്ഗാനിസ്താന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗം എന്നിവയടങ്ങുന്ന വിശാലമായ സാമ്രാജ്യത്തെ നയിച്ചു. പിന്നീട് വന്നത് മുഹമ്മദിന്റെ സഹോദരന് സഞ്ചര് ആയിരുന്നു. 40 വര്ഷം (ക്രി.1117-1157) സഞ്ചര് സാമ്രാജ്യത്തെ നയിച്ചു. വിജ്ഞാനവും സാഹിത്യവും സംസ്കാരവും അബ്ബാസികളുടെ പ്രതാപകാലത്തെ അനുസ്മരിപ്പിക്കും വിധം പുഷ്ടിപ്പെട്ടു. ഇക്കാലത്ത് തലസ്ഥാനമായ ഖുറാസാന് വിജ്ഞാനീയങ്ങളുടെ കലവറയുമായി.
സഞ്ചറിന്റെ കാലശേഷം സല്ജൂക്കുകള് ചില പ്രദേശങ്ങളില് മാത്രം ഒതുങ്ങി. മാവറാഅന്നഹ്റും ഖുറാസാനും ഇറായും നഷ്ടപ്പെട്ടു. കിര്മാന്, കുര്ദിസ്താന്, ഏഷ്യാ മൈനര് എന്നിവിടങ്ങളില് സ്വതന്ത്ര ഭരണങ്ങളില് ഒതുങ്ങി സല്ജൂക്കികള്.
120 വര്ഷമാണ് സല്ജൂക്കുകള് പ്രതാപികളായി മുസ്ലിം ലോകത്തിന്റെ സുല്ത്താന് മാരായി വന്നത്. അബ്ബാസി ഖലീഫമാര്ക്കും മുകളിലായിരുന്നു അക്കാലത്ത് സല്ജൂക് സുല്ത്താന്മാരുടെ പദവി.
ഇമാം ഗസ്സാലി, അബ്ദുല് ഖാദിര് ജീലാനി എന്നീ വിശ്വപണ്ഡിതരും ഉമര്ഖയ്യാം, ജലാലുദ്ദീന് റൂമി എന്നീ വിശിഷ്ട വ്യക്തിത്വങ്ങളും സല്ജൂക് കാലഘട്ടത്തിലെ തേജോമയ സാന്നിധ്യങ്ങളായിരുന്നു.
