ഖിബ്ല
ഖിബ്ലയെ അഭിമുഖീകരിക്കുക എന്നത് നമസ്കാരം സ്വീകാര്യമാകാൻ അനിവാര്യമായ നിബന്ധനകളിൽ ഒന്നാണ്. ഇന്നത്തെ സുഊദി അറേബ്യയിലെ മക്ക പട്ടണത്തിലെ കഅ്ബ എന്ന പള്ളിയാണ് ഖിബ്ല. പ്രപഞ്ചസ്രഷ്ടാവായ അല്ലാഹുവിനെ ആരാധിക്കാനായി...
വിവിധ സുജൂദുകള്
ഉള്ളടക്കം
വളരെ പ്രാധാന്യമര്ഹിക്കുന്ന ആരാധനാ രൂപമാണ് സുജൂദ്. ഇത് പ്രപഞ്ച സ്രഷ്ടാവായ അല്ലാഹുവിനു മാത്രമേ അര്പ്പിക്കാന് പാടുള്ളൂ. ഏറെ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നതും ഒരു അടിമ തന്റെ യജമാനനായ അല്ലാഹുവിനോട് ഏറ്റവുമേറെ അടുക്കുന്നതുമായ സന്ദര്ഭമായ സുജൂദിന്റെ പ്രധാന ഇടം നമസ്കാരമാണ്. എങ്കിലും വേറെയും ഘട്ടങ്ങളില് ഇസ്ലാം ചില സുജൂദുകള് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സുജൂദ് നിര്വഹിക്കാന് നബി(സ്വ) മാതൃക കാണിച്ച സന്ദര്ഭങ്ങളാണ് നമസ്കാരത്തിലെ മറവി, മഹത്തായ ദൈവിക അനുഗ്രഹങ്ങള് ലഭിക്കുക, വിശുദ്ധ ഖുര്ആന് പാരായണ വേള എന്നിവ. ഇവ യഥാക്രമം സഹ്വിന്റെ സുജൂദ്, ശുക്റിന്റെ സുജൂദ്, തിലാവത്തിന്റെ സുജൂദ് എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു.
മറവിയുടെ സുജൂദ്, മറവിയുടെ സുജൂദ് വേണ്ടിവരുന്ന ചില സന്ദര്ഭങ്ങള്, ഖുര്ആന് പാരായണത്തിന്റെ സുജൂദ്, നന്ദിയുടെ സുജൂദ് എന്നിങ്ങനെ വിവിധ സുജൂദുകള് ഇവിടെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.
മറവിയുടെ സുജൂദ്
നമസ്കാരത്തില് സംഭവിച്ച മറവിക്കു പരിഹാരം നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ളത് സലാം വീട്ടുന്നതിന്റെ തൊട്ടുമുമ്പോ സലാം വീട്ടിയശേഷമോ രണ്ടു സുജൂദ് ചെയ്യലാണ്. ഇതിന് ‘സഹ്വി’ ന്റെ അഥവാ മറവിയുടെ സുജൂദ് എന്ന് പറയുന്നു. നബി(സ്വ) പറഞ്ഞു: ”താന് മൂന്നാണോ നാലാണോ നമസ്കരിച്ചതെന്ന് നിങ്ങളിലൊരാള് സംശയിച്ചാല് സംശയം ഒഴിവാക്കി ഉറപ്പുള്ളതിന്റെ ബാക്കി നമസ്കരിക്കണം. എന്നിട്ട് സലാം വീട്ടുന്നതിനു മുമ്പെ സുജൂദ് ചെയ്യുക.”(മുസ്ലിം) 1).
നബി(സ്വ)യുടെ ജീവിതത്തിലുണ്ടായ ഒരു സന്ദര്ഭം ഇപ്രകാരമാണ്: അബൂഹുറയ്റ(റ) പറയുന്നു: നബി(സ്വ) ഞങ്ങളുമായി ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷമുള്ള രണ്ടു നമസ്കാരങ്ങളിലൊന്ന് നിര്വഹിച്ചു. രണ്ട് റക്അത്ത് കഴിഞ്ഞ് സലാം വീട്ടി പള്ളിയുടെ ഒരു ഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന മരത്തടിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് അതിന്മേല് അദ്ദേഹം ചാരി നിന്നു. ഇടതു കൈമേല് വലതു കൈവെച്ച് വിരലുകള് കോര്ത്തു. ഇടതു കൈപ്പത്തിയുടെ പുറത്തു കവിള്വെച്ചു. ഞാന് വേഗത്തില് പള്ളിയുടെ വാതിലിലൂടെ പുറത്തുവന്നു. അപ്പോള് ആളുകള് പറഞ്ഞു: നമസ്കാരം ചുരുക്കിയോ? ജനങ്ങളില് അബൂബക്റും ഉമറും ഉണ്ടായിരുന്നു. നബി(സ്വ)യോട് സംസാരിക്കാന് അവര് ഭയപ്പെട്ടു. ജനങ്ങളില് ‘ദുല്യദൈനി’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരാളുണ്ടായിരുന്നു. അയാള് ചോദിച്ചു: ദൈവദൂതരേ, അങ്ങ് മറന്നുവോ അതോ നമസ്കാരം ചുരുക്കിയോ? നബി(സ്വ) പറഞ്ഞു: ഞാന് മറന്നിട്ടില്ല; നമസ്കാരം ചുരുക്കിയിട്ടുമില്ല. നബി(സ്വ) ജനങ്ങളോട് ചോദിച്ചു: ദുല്യദൈനി പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണോ? ജനങ്ങള് പറഞ്ഞു: ‘അതേ.’ അപ്പോള് നബി(സ്വ) വന്ന് വിട്ടുപോയ റക്അത്തുകള് നമസ്കരിച്ചു. എന്നിട്ട് സലാം വീട്ടി. പിന്നീട് തക്ബീര് ചൊല്ലി ഒരു സുജൂദ് ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാധാരണ സുജൂദ് പോലെയോ അതിനെക്കാള് ദീര്ഘമായിട്ടോ. പിന്നീട് തക്ബീര് ചൊല്ലി തലയുയര്ത്തി. വീണ്ടും തക്ബീര് ചൊല്ലി സുജൂദ് ചെയ്തു. സാധാരണ സുജൂദ് പോലെയോ അതിനേക്കാള് ദീര്ഘമായിട്ടോ. പിന്നീട് അദ്ദേഹം തലയുയര്ത്തി” (ബുഖാരി) 2.
മറവിയുടെ സുജൂദ് വേണ്ടിവരുന്ന ചില സന്ദര്ഭങ്ങള്
കൂടുതല് എന്തെങ്കിലും ചെയ്താല്. ”ഇബ്നു മസ്ഊദ്(റ) പറയുന്നു: ഒരിക്കല് നബി(സ്വ) അഞ്ചു റക്അത്ത് നമസ്കരിച്ചു. അപ്പോള് പറയപ്പെട്ടു: നമസ്കാരത്തില് വര്ധനയുണ്ടായിട്ടുണ്ടോ?’ നബി(സ്വ) ചോദിച്ചു: ‘അതെന്താണ്?’ അവര് പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് അഞ്ചു റക്അത്ത് നമസ്കരിച്ചു.’ അപ്പോള് നബി(സ്വ) രണ്ടു സൂജൂദ് ചെയ്തു.”(മുസ്ലിം) 3).
നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് ഫര്ദുകള് കുറഞ്ഞു പോയത് മഅ്മൂമുകള് ഓര്മപ്പെടുത്തിയാല് മറന്ന ഫര്ദ് പൂര്ത്തീകരിച്ച ശേഷം അവസാനം രണ്ടു സുജൂദ് ചെയ്യണം. ഉദാഹരണമായി. മഗ്രിബില് നാലാമത്തെ റക്അത്തിലേക്ക് ഉയരുമ്പോള് ഓര്മപ്പെടുത്തി. അസ്വ്റില് മൂന്നാമത്തെ റക്അത്തില് അവസാനത്തെ തശഹ്ഹുദിന് ഇരുന്നു; അപ്പോള് ഓര്മപ്പെടുത്തി. നാലാമത്തെ റക്അത്തും നമസ്കരിച്ചു. ഇങ്ങനെയുള്ള അവസരത്തില് സലാം വീട്ടുന്നതിനു മുമ്പ് രണ്ടു സുജൂദ് ചെയ്യണം.
പ്രബല സുന്നത്തായ ഒന്നാമത്തെ തശഹ്ഹുദ് മറന്നാല് സലാം വീട്ടുന്നതിനു മുമ്പോ ശേഷമോ രണ്ടു സുജൂദ് ചെയ്യണം.
ഉറക്കെ ഓതേണ്ട സന്ദര്ഭത്തില് പതുക്കെയും പതുക്കെ ഓതേണ്ട സന്ദര്ഭത്തില് ഉറക്കെയും ഓതിയാല് സുജൂദ് ചെയ്യണമെന്ന് അബൂസൗര് അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം ഇമാം നവവി ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട് ( ഉംദതുല്ഖാരി) 4
ഫര്ദ് നമസ്കാരത്തില് ഉറക്കെ ഓതേണ്ടതും പതുക്കെ ഓതേണ്ടതും ഉപേക്ഷ വരുത്തിയാല് സുജൂദ് ചെയ്യണമെന്നാണ് ഇമാം മാലികും അബൂഹനീഫയും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്.
സഹ്വിന്റെ സുജൂദ് ചെയ്യാന് ബാധ്യതയുള്ള ഇമാം അത് ചെയ്തിട്ടില്ലെങ്കില് ഇമാം സലാം വീട്ടിയതിനുശേഷം മഅ്മൂമുകള്ക്ക് അത് ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ഈ അഭിപ്രായം അബൂസൗര്, ശാഫിഈ, അഹ്മദ് എന്നീ ഇമാമുകള്ക്കുമുണ്ട്. കാരണം നമസ്കാരത്തിലെ വീഴ്ചകള് ഇമാമിന്റെ സുജൂദ്കൊണ്ട് പരിഹൃതമാകും. അദ്ദേഹം അതു ചെയ്തില്ലെങ്കില് മഅ്മൂമുകള്ക്ക് അത് പരിഹരിക്കാവുന്നതാണ് (അല് മുഗ്നി) 5.
ഒരു ഇമാം നമസ്കാരത്തിന്നിടയില് എന്തെങ്കിലും മറക്കുകയും ആ മറവിക്ക് ശേഷം ഒരാള് വന്ന് തുടരുകയും ചെയ്താല് ഈ പിന്തിത്തുടര്ന്നവനും ഇമാമിന്റെകൂടെ സഹ്വിന്റെ സുജൂദ്ചെയ്യണം. അതിനുശേഷം അദ്ദേഹ ത്തിന് പൂര്ത്തിയാക്കാനുള്ളത് നമസ്കരിക്കണം. ”ഇമാം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത് പിന്തുടരപ്പെടാനാകുന്നു…. അദ്ദേഹം സുജൂദ് ചെയ്താല് നിങ്ങള് സുജൂദ് ചെയ്യുക” എന്ന ഹദീസിന്റെ പൊതുവിധിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് കര്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാര് ഇപ്രകാരം അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്.
ജമാഅത്തായി നമസ്കരിക്കുമ്പോള് ഒരു മഅ്മൂമിന് മറവി സംഭവിച്ചു. ഇമാമിന് ഒന്നും സംഭവിച്ചിട്ടില്ലതാനും. ഇത്തരം സന്ദര്ഭത്തില് മഅ്മൂം സുജൂദ് ചെയ്യേണ്ടതില്ല (മുഗ്നി) 6.
സഹ്വിന്റെ സുജൂദില് പ്രത്യേക പ്രാര്ഥനകളൊന്നും ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. സാധാരണ സുജൂദില് ചൊല്ലുന്ന പ്രാര്ഥനകള് തന്നെ ചൊല്ലിയാല് മതി.
മയ്യിത്ത് നമസ്കാരത്തില് മറവി സംഭവിച്ചാല് സൂജൂദ് ചെയ്യേണ്ടതില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്തതായി നബി(സ്വ)യില് നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. തന്നെയുമല്ല, മയ്യിത്ത് നമസ്കാരത്തില് സുജൂദ് തന്നെയില്ല. സഹ്വിന്റെ സുജൂദ് നമസ്കാരത്തില് നിന്ന് സലാം വീട്ടുന്നതിന്റെ മുമ്പും സലാം വീട്ടിയ ശേഷവും നിര്വഹിക്കാം. സലാം വീട്ടിയശേഷം നിര്വഹിക്കുകയാണെങ്കില് വീണ്ടും സലാം ചൊല്ലണം (മുസ്ലിം). സുല്ലമി എഴുതിയത് നോക്കുക
ഖുര്ആന് പാരായണത്തിന്റെ സുജൂദ്
വിശുദ്ധ ഖുര്ആനില് ചില ആയത്തുകള് പാരായണം ചെയ്താല് സുജൂദ് ചെയ്യണം (സുജൂദുത്തിലാവത്ത്). അത് കേള്ക്കുന്നവനും സുജൂദ് ചെയ്യണം. നമസ്കാരത്തിലായിരുന്നാലും അല്ലെങ്കിലും അത് നിര്വഹിക്കണം. ഇത് പ്രബലമായ സുന്നത്താണ്. ആ സുജൂദിനുശേഷം തശഹ്ഹുദോ സലാം വീട്ടലോ വേണ്ടതില്ല. ഇബ്നുഉമര്(റ) പറയുന്നു: ”നബി(സ്വ) ഞങ്ങള്ക്കു ഖുര്ആന് ഓതിത്തരും. സുജൂദിന്റെ ആയത്തുകള് എത്തുമ്പോള് അവിടുന്ന് തക്ബീര് ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് സുജൂദ് ചെയ്യും. ഞങ്ങളും സുജൂദ് ചെയ്യും” (അബൂദാവൂദ്) 7.
അബൂഹുറയ്റ(റ) വിവരിക്കുന്നു. റസൂല്(സ്വ) പറഞ്ഞു: ”മനുഷ്യന് സുജൂദിന്റെ ആയത്ത് ഓതി സുജൂദ് ചെയ്താല് പിശാച് കരഞ്ഞ് ഒഴിഞ്ഞുപോകും. അവന് പറയും: നാശം! സുജൂദ് ചെയ്യാന് അവന് കല്പിക്കപ്പെട്ടു. അവന് സുജൂദ് ചെയ്തു. അവന് സ്വര്ഗമുണ്ട്. സുജൂദ് ചെയ്യാന് ഞാന് കല്പിക്കപ്പെട്ടു. ഞാനത് അനുസരിച്ചില്ല. അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് നരകം” (മുസ്ലിം) 8.
ഖുര്ആനില് സുജൂദിന്റെ ആയത്തുകള് പതിനഞ്ച് സ്ഥലങ്ങളിലുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നു: (1) അഅ്റാഫ്:206 (2) റഅ്ദ്:15 (3) നഹ്ല്:49,50 (4) ഇസ്റാഅ്:107,109 (5) മര്യം:58 (6) ഹജ്ജ്:18 (7) ഹജ്ജ്:77 (8) ഫുര്ഖാന്:60 (9) നംല്:25,26 (10) സജദ:15 (11) സ്വാദ്:24 (12) ഫുസ്വിലത്ത്:37,38 (13) നജ്മ്:62 (14) ഇന്ശിഖാഖ്:21 (15) അലഖ്:19. ഇതിലെ ഓരോ ആയത്തും ഓതിത്തീര്ന്ന ശേഷമാണ് സുജൂദ് ചെയ്യേണ്ടത്.
നമസ്കാരത്തിന്റെ ശര്ത്വുകളായ ശുദ്ധി (വുദൂ), നഗ്നത മറയ്ക്കല്, ഖിബ്ലയ്ക്ക് അഭിമുഖമായിരിക്കല് എന്നിവ ഈ സുജൂദിന്റെ ശര്ത്വാണെന്ന് ചില കര്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാര് പറയുന്നു. എന്നാല് വുദൂ ഇല്ലാതെത്തന്നെ ഇബ്നുഉമര്(റ) പാരായണത്തിന്റെ സുജൂദ് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇമാം ശുഅബി മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ നടപടിയോട് യോജിക്കുന്നത്. നബി(സ്വ) ഖുര്ആന് ഓതി സുജൂദ് ചെയ്തപ്പോള് ചുറ്റുമുണ്ടായിരുന്നവരൊക്കെ സുജൂദ് ചെയ്തു. അവര്ക്കെല്ലാം വുദൂ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് വിചാരിക്കാന് വയ്യ. അബൂ അബ്ദിര്റഹ്മാനിസ്സലമിയും വുദൂ ഇല്ലാതെ ഖുര്ആന് പാരായണം നടത്തുകയും സുജൂദ് ഖിബ്ലയുടെ നേര്ക്കല്ലാതെ നിര്വഹിക്കുകയും ചെയ്തതായി റിപ്പോര്ട്ടുണ്ട്.
ഈ സുജൂദില്, സജദ വജ്ഹിയ ലില്ലദീ ഖലഖഹു വ സ്വവ്വറഹു വ ശഖ്ഖ സംഅഹു വ ബസ്വറഹു ബി ഹൗലിഹി വഖുവ്വത്തിഹി(55) (തന്റെ കഴിവും ശക്തിയും കൊണ്ട്, മുഖം സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും അതില് കണ്ണും കാതും സംവിധാനിക്കുകയും ചെയ്തവന് ഞാനെന്റെ മുഖത്താല് സാഷ്ടാംഗം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.) എന്ന പ്രാര്ഥന നബി(സ്വ) നിര്വഹിച്ചിരുന്നു.
ഇതല്ലാതെ സുജൂദില് ചൊല്ലാവുന്ന ഏതു പ്രാര്ഥനയും നിര്വഹിക്കാം.
നമസ്കാര വേളയില് മേല്പറഞ്ഞ ആയത്തുകള് ഇമാമോ, തനിയെ നമസ്കരിക്കുന്നവനോ ഓതിയാല് സുജൂദ് ചെയ്യാം. അത് ഉറക്കെ ഓതേണ്ട നമസ്കാരത്തിലും പതുക്കെ ഓതേണ്ട നമസ്കാരത്തിലും ആവാം.
നന്ദിയുടെ സുജൂദ്
സന്തോഷകരമായ ഒരു കാര്യം കേള്ക്കുമ്പോള്, ഉദാഹരണത്തിന്, തനിക്ക് വിജയമോ നേട്ടമോ ഉണ്ടായെന്ന് അറിയുമ്പോള് പടച്ചതമ്പുരാന് നന്ദി പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പ്രണമിക്കുന്നതാണ് നന്ദിയുടെ സുജൂദ്. ഇത്തരം ഘട്ടങ്ങള് നബി(സ്വ)യുടെ ജീവിതത്തിലുണ്ടായപ്പോള് അവിടുന്ന് സുജൂദ് ചെയ്തു (അബൂദാവൂദ്) 9. ഇത് ഒരു സുജൂദ് മാത്രമാണ്. സലാം വീട്ടേണ്ടതില്ല.
ഹമദാന് ഗോത്രക്കാര് ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് അലി(റ) നബി(സ്വ)ക്ക് എഴുതി അറിയിച്ച സമയത്ത് നബി(സ്വ) സാഷ്ടാംഗം ചെയ്തു. എന്നിട്ട് തലയുയര്ത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ‘ഹമദാന് വംശത്തിന് സമാധാനം. ഹമദാന് വംശത്തിന് സമാധാനം’ (ബൈഹഖി) 10.
അബ്ദുര്റഹ്മാനിബ്നു ഔഫ്(റ) പറയുന്നു: ”നബി(സ്വ) ഒരിക്കല് പുറപ്പെട്ടു. ഞാനും പിന്തുടര്ന്നു. അങ്ങനെ ഒരു ഈത്തപ്പനത്തോട്ടത്തില് എത്തിയപ്പോള് അവിടുന്ന് സുജൂദില് വീണു. ദീര്ഘനേരം അങ്ങനെ കിടന്നു. അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവനെടുത്തുവോ എന്ന് ഞാന് ഭയപ്പെട്ടു. ഞാന് അടുത്തുചെന്നു നോക്കി. അപ്പോള് തലയുയര്ത്തിയിട്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ‘ഓ, അബ്ദുര്റഹ്മാന്, എന്തുവേണം?’ ഞാന് എന്റെ ഊഹം പറഞ്ഞു. അപ്പോള് നബി(സ്വ) പറഞ്ഞു: ”ജിബ്രീല് എന്നോട് പറഞ്ഞു: ‘താങ്കള്ക്ക് സന്തോഷമറിയിക്കട്ടെ; അല്ലാഹു താങ്കളോട് പറയുകയാണ്; താങ്കള്ക്ക് കരുണക്കുവേണ്ടി പ്രാര്ഥിച്ചവന് ഞാന് കരുണ ചെയ്യും. താങ്കള്ക്ക് സമാധാനത്തിനുവേണ്ടി പ്രാര്ഥിച്ചവന് ഞാന് സമാധാനം നല്കും.’ അതു കേട്ടപ്പോള് നന്ദി സൂചകമായി ഞാന് സുജൂദ് ചെയ്തതാണ്” (അഹ്മദ്) 11.
കഅ്ബുബ്നു മാലികി(റ)നോട് പ്രവാചകന് ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തില് നിസ്സഹകരണം പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു. അകാരണമായി തബൂക്ക് യുദ്ധത്തില് അദ്ദേഹം പങ്കെടുത്തില്ല എന്നതാണതിന് കാരണം. അമ്പതിലേറെ ദിനം പിന്നിട്ടപ്പോള് അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പശ്ചാത്താപം സ്വീകരിച്ചതായി ഖുര്ആന് വചനമിറങ്ങി (തൗബ: 118). ഈ വിവരം അദ്ദേഹത്തെ നബി(സ്വ) അറിയിച്ചപ്പോള് അദ്ദേഹം സുജൂദില് വീഴുകയുണ്ടായി.
നമസ്കാരത്തില് നടത്തുന്ന സുജൂദിന്റെ നിബന്ധന ഈ സുജൂദിനുമുണ്ടെന്ന് അഭിപ്രായപ്പെടുന്നവരും, അത്തരം നിബന്ധനകളൊന്നുമില്ല; എപ്പോള് സന്തോഷ വാര്ത്തയറിഞ്ഞുവോ അപ്പോള് സുജൂദ് ചെയ്യാമെന്ന് അഭിപ്രായപ്പെടുന്നവരും കര്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതരുടെ കൂട്ടത്തിലുണ്ട്.
References
- സ്വഹീഹു മുസ്ലിം, അബുല് ഹസന് മുസ്ലിമുബ്നു ഹജ്ജാജില് ഖുറൈശീ (ഇമാം മുസ്ലിം), ദാറു ഇഹ്യാഉത്തുറാസില് അറബി, ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 01, പേജ് 400, ഹദീസ് 88 (571[↩]
- സ്വഹീഹുല് ബുഖാരി, അബൂഅബ്ദില്ലാ മുഹമ്മദ് ബ്നു ഇസ്മാഈല് (ഇമാം ബുഖാരി), ദാറു ത്വൗഖുന്നജാത്ത്, ഒന്നാം പതിപ്പ്, വാള്യം 08, പേജ് 16, ഹദീസ് 6051[↩]
- സ്വഹീഹു മുസ്ലിം, അബുല് ഹസന് മുസ്ലിമുബ്നു ഹജ്ജാജില് ഖുറൈശീ (ഇമാം മുസ്ലിം), ദാറു ഇഹ്യാഉത്തുറാസില് അറബി, ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 01, പേജ് 402, ഹദീസ് 93 (572[↩]
- ഉംദത്തുല് ഖാരി ശറഹു സ്വഹീഹില് ബുഖാരി, ബദ്റുദ്ദീന് അബൂ മുഹമ്മദ്, മഹ്മൂദ് ബ്നു അഹ്മദ് അല്ഐനീ, ദാറു ഇഹ്യാഇത്തുറാസില് അറബീ, ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 06, പേജ് 09[↩]
- അല് മുഗ്നി ലി ഇബ്നു ഖുദാമ, അബൂ മുഹമ്മദ് അബ്ദുല്ലാഹിബ്നു അഹ്മദ് ബ്നി ഖുദാമ, ഇബ്നു ഖുദാമ, മക്തബതുല് ഖാഹിറ, 1968, വാള്യം 02, പേജ് 32,33[↩]
- അല് മുഗ്നി ലി ഇബ്നു ഖുദാമ, അബൂ മുഹമ്മദ് അബ്ദുല്ലാഹിബ്നു അഹ്മദ് ബ്നി ഖുദാമ, ഇബ്നു ഖുദാമ, മക്തബതുല് ഖാഹിറ, 1968, വാള്യം 02, പേജ് 32[↩]
- സുനനു അബീദാവൂദ്, അബൂദാവൂദ് സുലൈമാനുബ്നുല് അഗ്അസിബ്നി ഇസ്ഹാഖ് അസ്സജിസ്താനീ, അല് മക്തബത്തുല് അസ്വ്രിയ്യ സൈ്വദാ ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 01, പേജ് 532, ഹദീസ് 1413[↩]
- സ്വഹീഹു മുസ്ലിം, അബുല് ഹസന് മുസ്ലിമുബ്നു ഹജ്ജാജില് ഖുറൈശീ (ഇമാം മുസ്ലിം), ദാറു ഇഹ്യാഉത്തുറാസില് അറബി, ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 01, പേജ് 61, ഹദീസ് 81[↩]
- സുനനു അബീദാവൂദ്, അബൂദാവൂദ് സുലൈമാനുബ്നുല് അഗ്അസിബ്നി ഇസ്ഹാഖ് അസ്സജിസ്താനീ, അല് മക്തബത്തുല് അസ്വ്രിയ്യ സൈ്വദാ ബൈറൂത്ത്, വാള്യം 03, പേജ് 45, ഹദീസ് 2775[↩]
- അസ്സുനനുല് കുബ്റാ, അഹ്മദുബ്നുല് ഹുസൈനിബ്നി അലി, അബൂബക്റുല് ബൈഹഖീ, ദാറു കുതുബുല് ഇല്മിയ്യ, ബൈറൂത്ത്, മൂന്നാം പതിപ്പ്, വാള്യം 02, പേജ് 516, ഹദീസ് 3932[↩]
- മുസ്നദു അഹ്മദ്, അബൂ അബ്ദില്ല അഹ്മദുബ്നു മുഹമ്മദിബ്നിഹന്ബല്, മുഅസ്സത്തുര്റിസാല, ഒന്നാം പതിപ്പ്, വാള്യം 03, പേജ് 201, ഹദീസ് 1664[↩]
